Kör Nokta: Başkalarında Gördüğümüzü Neden Kendimizde Görmüyoruz?
Bir arkadaşınız yine aynı tip insana bağlanıyor. Siz bunu ilk buluşmanın anlatısından anlıyorsunuz; o ise "bu sefer farklı" diyor. Başka bir arkadaşınızın eleştiri karşısında nasıl kapandığını, bir başkasının hiçbir zaman "yoruldum" diyemediğini açıkça görüyorsunuz. Psikolojide bu durumun tanıdık bir adı var: kör nokta. Ve kör noktanın en tuhaf yanı, başkalarınınkini bu kadar net görürken kendimizinkini görmeye çalıştığımızda gözümüzün kayması.
Bu bir dikkatsizlik meselesi gibi görünebilir. Biraz daha dikkatli baksak, biraz daha dürüst olsak görürüz sanki. Ama araştırmalar, sorunun yalnızca dikkatte olmadığını; kendimize ve başkalarına bakarken farklı türden bilgiler kullandığımızı gösteriyor.
Bu yazı, o farkın neden oluştuğuna ve kör noktanın bir kusur değil, bakmanın doğal bir sonucu olabileceğine dair bir deneme.
Psikolojide kör nokta ne demek?
Kör nokta kavramının en bilinen görsel anlatımlarından biri, Joseph Luft ve Harrington Ingham'ın 1955'te geliştirdiği Johari Penceresi (Luft & Ingham, 1955). Model, kişinin kendisine dair bilgileri dört alana ayırır: hem bizim hem başkalarının bildiği "açık alan", yalnızca bizim bildiğimiz "gizli alan", ikimizin de bilmediği "bilinmeyen alan" ve bu yazının konusu olan dördüncüsü: başkalarının gördüğü ama bizim göremediğimiz "kör alan".
Modelin ilginç yanı, alanların sabit olmaması. Biri bize kör alanımızdan bir şey gösterdiğinde, o bilgi açık alana geçebilir. Biz kendimizden bir şey paylaştığımızda gizli alan küçülür. Yani kör nokta, bir kişilik özelliğinden çok, iki insan arasındaki bilgi akışıyla ilgili bir şey olarak düşünülüyor. Kör noktamızın büyüklüğü, kısmen, bize bir şey söyleyebilecek insanların varlığına ve onları duymaya ne kadar açık olduğumuza bağlı.
Johari Penceresi bir araştırma bulgusundan çok bir düşünme aracı. Ama sorduğu soru, sonraki yıllarda sosyal psikolojinin ciddi biçimde ilgilendiği bir soruya dönüştü: başkalarının bizde gördüğü şeyi biz neden göremiyoruz?
Kendimizi niyetlerimizden, başkalarını davranışlarından tanırız
Bu soruya dikkat çekici cevaplardan biri Emily Pronin ve meslektaşlarının çalışmalarından geliyor. Pronin, Lin ve Ross (2002), insanların önyargıların başkalarının yargılarını nasıl etkilediğini kolayca fark ettiğini, ama aynı önyargıların kendi yargılarını etkilediğini görmekte zorlandığını gösterdi. Araştırmacılar bu asimetriye "önyargı kör noktası" adını verdi.
Peki bu asimetri neden oluşuyor? Pronin ve Kugler (2007) bir açıklama önerdi: kendimizi değerlendirirken iç gözleme, yani düşüncelerimize, niyetlerimize ve duygularımıza bakarız. Başkalarını değerlendirirken ise elimizde yalnızca davranışları vardır. Araştırmacılar, insanların kendileri hakkında karar verirken bu iç bilgiye fazla ağırlık verdiğini ve davranışlarını görece daha az hesaba kattığını buldu.
Gündelik hayatta bu şöyle görünüyor. Bir arkadaşımız toplantıda sürekli sözü alıyorsa, onu "konuşmayı domine eden biri" olarak görürüz. Biz aynı şeyi yaptığımızda ise içeriden bakarız: "Ama o konu gerçekten önemliydi, kimse söylemiyordu." Niyetimizi bildiğimiz için ne yaptığımızı daha az görürüz. Başkasının niyetine erişimimiz olmadığı için yalnızca ne yaptığını görürüz.
Bu, kör noktanın kötü niyetten değil, bakış açısının kendisinden doğduğunu düşündürüyor. Kendimize ancak bir yerden bakabiliyoruz ve o yer, davranışımızı izlemek için en elverişli yer değil.
Başkaları bizde neyi daha iyi görür?
Bu, başkalarının bizi bizden daha iyi tanıdığı anlamına mı geliyor? Simine Vazire'nin (2010) çalışması bu soruya daha ayrıntılı bir cevap veriyor. Vazire'nin "benlik-öteki bilgi asimetrisi" modeline göre kimin daha iyi bildiği, hangi özelliğe baktığımıza bağlı.
Dışarıdan pek görünmeyen özelliklerde, örneğin içimizde yaşadığımız kaygıda, kendimiz daha iyi bir gözlemci olabiliyoruz. Ama değer yüklü, yani "iyi" ya da "kötü" diye yargılanmaya açık özelliklerde, örneğin zekâ gibi zihinsel özelliklerde, bizi tanıyan arkadaşlarımızın değerlendirmesi daha isabetli olabiliyor. Çünkü bu özelliklere bakarken kendimizi korumak, kendimiz hakkında iyi düşünmek isteriz; bu da bakışımızı bulanıklaştırabilir.
Gündelik bir örnekle düşünelim. Bir sınavdan önce ne kadar gergin olduğumuzu en iyi biz biliriz; dışarıdan sakin görünüyor olabiliriz. Ama bir toplantıda fikirlerimizi ne kadar net anlattığımızı, ya da bir arkadaşlıkta ne kadar cömert olduğumuzu dışarıdan bakan biri daha iyi görebilir. Çünkü bu alanlarda kendimize bakarken yalnızca gözlemci değil, aynı zamanda savunucu oluruz. Hem kusurlarımızı küçültebilir hem de bazen, özellikle kendimize karşı sert olduğumuz dönemlerde, güçlü yanlarımızı göremeyebiliriz.
Bu bulgu, kör noktanın her alanda aynı büyüklükte olmadığını gösteriyor. Belki de en çok, kendimiz hakkında duyacağımız şeyin bize ağır geleceği yerlerde büyüyor.
Yansıtma: başkasında gördüğümüz bazen bize mi ait?
Kör noktanın bir de öbür yüzü var. Başkalarında en çok dikkatimizi çeken, hatta en çok rahatsız eden şeylerin bazen bize o kadar da uzak olmadığı düşüncesi. Psikanalitik gelenekte bu fikir "yansıtma" ya da "projeksiyon" adıyla tartışılıyor: kendimizde kabul etmekte zorlandığımız bir özelliği başkasında görmek.
Yansıtma uzun süre psikanalitik bir kavram olarak kaldı ve deneysel olarak test edilmesi zordu. Newman, Duff ve Baumeister (1997) ise kavrama bilişsel bir açıdan yaklaştı. Araştırmacıların modeline göre, kendimizde istemediğimiz bir özellik hakkında düşünmemeye çalıştığımızda, bu çaba paradoks gibi görünse de o özelliği zihnimizde daha erişilebilir kılabiliyor. Ve zihnimizde sürekli hazırda bekleyen bir kavram, başkalarının davranışını yorumlarken daha kolay devreye giriyor.
Bu model yansıtmanın tek açıklaması değil ve araştırmacılar kavramın sınırlarını hâlâ tartışıyor. Ama gündelik bir sezgiyi destekler gibi duruyor: başkasında bizi en çok rahatsız eden şeye, bazen kendi içimizde de bakmaya değebilir. Bunu bir suçlama olarak değil, bir merak olarak düşünmek mümkün.
Kör noktaya bakmak mümkün mü?
Instagram'da bu ay bu konuya iki adımda baktık. İlk adım, başkasında bir bakışta gördüğümüz şeyi kendimizde neden yıllarca görmeyebildiğimizi soruyordu. İkincisi ise bir adım daha ileri gidiyordu: kendimizi bizi iyi tanıyan birinin gözünden görmeyi denemek. Onlar bizde neyi bizden önce fark ederdi?
Bu ikinci soru, Johari Penceresi'nin önerdiği şeye yakın. Kör alanımızı küçültmenin yolu, çoğu zaman başkalarının bize gösterdiğine açık olmaktan geçiyor. Bu, her eleştiriyi kabul etmek anlamına gelmiyor. Yalnızca, bize iyi niyetle bakan birinin gözünü ödünç alabilmek.
Burada küçük ama önemli bir an var: biri bize kör alanımızdan bir şey söylediğinde verdiğimiz ilk tepki. Çoğumuz o anda açıklamaya geçeriz. "Ama ben öyle demek istememiştim." Bu açıklama çoğu zaman doğrudur; niyetimiz gerçekten başkaydı. Pronin ve Kugler'ın tarif ettiği asimetriye benzer bir şey burada da işliyor olabilir: niyetimizi savunurken, karşımızdakinin gördüğü davranışı konuşmanın dışında bırakırız. İlk tepkiyi fark etmek ve bir an beklemek, kör alanın biraz aralanmasına izin verebilir.
Bir de kendi davranışımıza, niyetimizden bağımsız olarak bakmayı denemek var. "Bunu neden yaptım?" yerine "Bunu yapan birini dışarıdan izleseydim ne görürdüm?" diye sormak. Farkındalık üzerine yazımızda anlattığımız gibi, yargılamadan fark etmek bu tür bir bakışın da zeminini oluşturuyor.
Kör noktalar, terapi odasında da sık konuşulan konulardan biri. Farklı terapi yöntemlerinin bu tür örüntülere nasıl yaklaştığını merak edenler için Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımız bir başlangıç noktası olabilir.
Ama bu herkes için aynı işlemez
Kör nokta herkeste aynı yerde, aynı büyüklükte değil. Bazılarımız kendimizi oldukça isabetli değerlendirirken, bazılarımız belirli alanlarda kendimize ya fazla sert ya da fazla yumuşak bakabiliyoruz. Kendine karşı çok eleştirel olan biri için kör nokta, kusurlarını değil güçlü yanlarını göremediği yer olabilir.
Başkalarının bakışı da kusursuz değil. Bizi yanlış tanıyan, kendi beklentilerini bize yükleyen ya da iyi niyetle bakmayan birinin gözü, kör noktamızı aydınlatmak yerine yeni bir sis yaratabilir. Bu yüzden "başkaları beni benden iyi tanır" da, "kimse beni benden iyi tanıyamaz" da tek başına eksik kalıyor.
Ayrıca yansıtma kavramını başkalarına uygulamak, yani birinin eleştirisini "aslında kendinden bahsediyor" diye okumak, kolayca bir savunmaya dönüşebilir. Kavram belki en çok, kendimize yöneltildiğinde işe yarıyor. Başkasına uygulandığında anlamaya değil, haklı çıkmaya hizmet etmeye başlayabilir.
Son olarak, kör noktalarımızın bir kısmı belki hiç tam olarak görünür olmayacak. Bu da bir eksiklik değil; kendini tanımanın hiç tamamlanmayan, süren bir şey olduğunu hatırlatıyor.
Başkasında sizi en çok rahatsız eden şey, size gerçekten ne kadar uzak?
Bu konuda profesyonel destekle çalışmak isteyenler için Terapiya'da bu alanda çalışan uzmanlar bulunuyor.
Kaynaklar
- Luft, J., & Ingham, H. (1955). The Johari window, a graphic model of interpersonal awareness. Proceedings of the Western Training Laboratory in Group Development. UCLA.
- Newman, L. S., Duff, K. J., & Baumeister, R. F. (1997). A new look at defensive projection: Thought suppression, accessibility, and biased person perception. Journal of Personality and Social Psychology, 72(5), 980–1001.
- Pronin, E., & Kugler, M. B. (2007). Valuing thoughts, ignoring behavior: The introspection illusion as a source of the bias blind spot. Journal of Experimental Social Psychology, 43(4), 565–578.
- Pronin, E., Lin, D. Y., & Ross, L. (2002). The bias blind spot: Perceptions of bias in self versus others. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(3), 369–381.
- Vazire, S. (2010). Who knows what about a person? The self–other knowledge asymmetry (SOKA) model. Journal of Personality and Social Psychology, 98(2), 281–300.
Bir adım atmayı düşünüyorsanız
Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.
Bu yazıyı kim hazırladı?
Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.