Terapi Yöntemleri: Hangisi Size Uygun?

Terapi Yöntemleri: Hangisi Size Uygun?

"Terapi" denince akla çoğu zaman tek bir sahne gelir: bir koltuk, karşıda oturan biri, konuşan bir kişi. Gerçekte terapi, birbirinden oldukça farklı çalışan yöntemlerin ortak adı. Kimi yöntem geçmişe, kimi şu anki düşünce kalıplarına, kimi bedene, kimi de ilişkinin kendisine odaklanır. Bazıları tek bir kişiyle, bazıları bir çiftle ya da bir aileyle yürütülür; bazısı birkaç ay, bazısı daha uzun bir süreç olarak düşünülür.

Hangi yöntemin hangi durumda daha çok araştırıldığını bilmek, terapiye başlarken sorulacak soruları netleştirebilir — hangi yöntemin "doğru" olduğuna karar vermek değil. Çoğu zaman bu kararı, ilk görüşmede kişi ve terapist birlikte verir; bazen de süreç ilerledikçe başka bir yönteme geçilir. Burada anlatılanlar da bir kıyaslama değil, bir harita: aşağıdaki her bölümün sonunda, o yöntemi daha derinlemesine ele aldığımız yazıya bağlantı bulacaksınız.

EMDR

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), özellikle travmatik anıların işlenmesi üzerine kurulu bir yöntem. Seans sırasında kişi zorlayıcı bir anıyı zihninde canlandırırken terapist göz hareketleri ya da başka bir dikkat uyaranı yönlendirir; amaç anının bugün üzerindeki duygusal yükünü azaltmak.

Araştırmalar EMDR'yi en çok travma sonrası stres belirtileri bağlamında incelemiş; yöntemin bu alanda bekleme listesine veya etkin olmayan karşılaştırmalara göre belirgin bir iyileşme sağladığı bildiriliyor (Chen vd., 2014). Tek, sınırlı bir travmatik anısı olan ya da geçmişte yaşanmış belirli bir olayın hâlâ güncel bir yük taşıdığını hisseden kişilerde sıkça başvurulan yöntemlerden biri. Bir seans genellikle o anıyla ilgili bir görüntü, düşünce ve bedensel hisse birlikte odaklanmayla başlar; süreç konuşma ağırlıklı değil, çoğu zaman daha sessiz ilerler.

EMDR nedir, nasıl uygulanır?

Şema Terapi

Şema terapi, çocukluktan beri tekrar eden düşünce ve ilişki kalıplarının ("şemaların") bugünkü zorluklara nasıl zemin hazırladığına bakar. Bilişsel, duygu odaklı ve ilişkisel tekniklerin bir araya getirildiği bütüncül bir yaklaşım olarak tanımlanıyor (Young, Klosko ve Weishaar, 2003).

Yöntem özellikle uzun süredir devam eden, kişinin "hep aynı noktada tıkandığını" hissettiği örüntüler için geliştirildi; kişilik örüntüleriyle ilgili çalışmalarda sıkça ele alınıyor. Kanıt tabanı, daha genç bir yöntem olması nedeniyle BDT kadar geniş değil; alan hâlâ gelişiyor. Süreç genellikle BDT'ye göre daha uzun soluklu ilerler; ilk dönemde şemaların nereden geldiğini anlamaya, sonrasında bu kalıplara günlük hayatta farklı tepki verebilmeye zaman ayrılır.

Şema terapi nedir, kimler için uygundur?

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

BDT, düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağlantıya odaklanır: bir durumu nasıl yorumladığımızın, o durum karşısında ne hissettiğimizi ve ne yaptığımızı şekillendirdiği fikrine dayanır. Seanslar genellikle yapılandırılmıştır, çoğu zaman seans dışında da uygulanacak küçük alıştırmalar içerir.

BDT, terapi yöntemleri arasında en çok araştırılanlardan biri. 100'den fazla meta-analizi tarayan geniş bir derlemeye göre en güçlü kanıt kaygıyla ilgili güçlükler, bedensel belirtilerle seyreden durumlar, öfkeyle baş etme güçlükleri ve genel stres için bildiriliyor (Hofmann vd., 2012). Belirli, tanımlı bir soruna odaklanmak isteyen ve yapılandırılmış bir süreci tercih eden kişiler arasında sık seçilen bir yaklaşım. Genellikle haftalık seanslarla ilerler; süre çalışılan konuya ve kişiye göre değişir, bu da ilk görüşmede terapistle birlikte netleştirilebilecek bir şey.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir?

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT)

ACT, zorlayıcı düşünce ve duygularla "savaşmak" yerine onlarla birlikte yaşayabilmeyi, buna karşılık davranışları kişinin kendi değerlerine göre yönlendirmeyi hedefler. Düşünceyi değiştirmekten çok düşünceyle kurulan ilişkiyi değiştirmeye çalışır.

39 randomize kontrollü çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, ACT'nin kontrol koşullarına kıyasla hem terapinin sonunda hem izlem döneminde belirgin bir fayda sağladığını; kaygı, depresif belirtiler, bağımlılık ve bedensel sağlık sorunlarında yerleşik yöntemlere yakın sonuçlar verdiğini bildiriyor (A-Tjak vd., 2015). Düşüncelerini "susturmaya" çalışmanın kendisini yorucu bulan kişilerde ilgi gören bir yaklaşım. Seanslarda sıkça farkındalık (mindfulness) alıştırmaları ve kişinin kendi değerlerini netleştirmeye yönelik çalışmalar yer alır.

Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) nedir?

Hipnoterapi

Hipnoterapi, odaklanmış dikkat ve derin bir gevşeme hâli (hipnoz) eşliğinde yürütülen bir yöntem. Popüler kültürdeki "kontrolünü kaybetme" imgesinin aksine, kişi süreç boyunca bilinçli ve iş birliği içindedir.

Kanıt tabanı diğer yöntemlere göre daha sınırlı ve eşitsiz dağılıyor: meta-analizleri derleyen bir çalışma, ağrı, duygusal gerginlik ve huzursuz bağırsak sendromu belirtilerinde destekleyici bulgulara işaret ederken, ruhsal zorluklardaki etkiye dair kanıtın daha az ve daha değişken olduğunu not ediyor (Häuser vd., 2016). Bu yüzden hipnoterapi, tek başına değil, çoğu zaman başka bir yöntemle birlikte düşünülüyor; örneğin BDT ile birleştirilmiş bir seans planı gibi.

Hipnoterapi nedir, nasıl çalışır?

Çift Terapisi

Çift terapisi, sorunu yalnızca bireyde değil, ilişkinin kendi içindeki etkileşim örüntüsünde arar. Duygu odaklı çift terapisi gibi yaklaşımlar, çiftin birbirine nasıl ulaştığını ve bu ulaşmanın nerede kesildiğini görünür kılmaya çalışır.

33 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, duygu odaklı ve davranışçı çift terapisinin ikisinin de terapinin sonunda ilişki doyumunda orta düzeyde bir iyileşmeyle ilişkili olduğunu, ancak bu kazanımın zamanla zayıflayabildiğini bildiriyor (Rathgeber vd., 2019). Tartışmaların tekrar eden bir örüntüye dönüştüğünü hisseden çiftlerin sıkça başvurduğu bir yöntem. Seanslara genellikle iki taraf birlikte katılır; terapist bir taraf tutmak yerine ikisinin de duyulduğu bir zemin kurmaya çalışır.

Çift terapisi nedir, ne zaman başvurulur?

Aile Terapisi

Aile terapisi, bir aile üyesinin güçlüğünü ailenin bütün ilişki sistemi içinde ele alır. Tek bir kişiyi değil, aile içindeki roller, sınırlar ve iletişim örüntülerini konuşmanın merkezine koyar.

Yetişkinlere yönelik sistemik müdahaleleri gözden geçiren bir derleme, ilişki gerginliği, kaygı ve duygudurumla ilgili güçlükler gibi çok sayıda alanda destekleyici kanıt bulunduğunu bildiriyor (Carr, 2009). Bir kişinin güçlüğü aile içindeki dinamiklerle iç içe göründüğünde akla gelebilecek bir seçenek. Seanslara katılan kişi sayısı değişebilir; bazen tüm aile, bazen yalnızca ilgili iki üye bir araya gelir.

Aile terapisi nedir?

Cinsel Terapi

Cinsel terapi, cinsellikle ilgili yaşanan güçlüklere (istek, uyarılma, ağrı gibi alanlarda) hem psikolojik hem çoğu zaman bedensel bir çerçeveden bakar. Çoğunlukla bir çiftle birlikte, bazen bireysel olarak yürütülür.

20 randomize çalışmayı derleyen bir meta-analiz, psikolojik müdahalelerin belirti şiddetinde ve cinsel doyumda bekleme listesine göre belirgin bir iyileşmeyle ilişkili olduğunu; bu iyileşmenin bazı cinsel güçlüklerde daha güçlü göründüğünü bildiriyor (Frühauf vd., 2013). Konunun mahremiyeti nedeniyle sıkça ertelenen ama destek alınabilecek bir alan. Seanslarda konuşma ağırlıklıdır; bedensel bir nedenin eşlik edip etmediğini anlamak için zaman zaman ilgili bir hekimle de iş birliği yapılabilir.

Cinsel terapi nedir, hangi durumlarda uygulanır?

Psikodinamik Terapi

Psikodinamik terapi, bugünkü örüntülerin kökenini geçmiş ilişkilerde ve çoğu zaman tam olarak farkında olmadığımız iç çatışmalarda arar. Seanslar daha az yapılandırılmıştır; süreç, o anda akla geleni serbestçe konuşmaya daha çok yer açar.

Sekiz meta-analizi bir araya getiren geniş bir derleme, psikodinamik terapinin etki büyüklüklerinin "ampirik olarak desteklenmiş" diye tanıtılan başka yöntemlerinkine yakın olduğunu ve bu etkinin terapi bittikten sonra da sürme eğiliminde olduğunu bildiriyor (Shedler, 2010). Belirli bir soruna hızlı bir çözümden çok, kendini ve örüntülerini daha derinlemesine anlamak isteyen kişilerin tercih ettiği bir yöntem. Süreç genellikle diğer yöntemlere göre daha uzun soluklu düşünülür; haftalık, bazen daha sık seanslarla aylar, kimi zaman yıllar içinde ilerler.

Psikodinamik terapi nedir?

Dokuz yöntemin ikisi (EMDR ve BDT) özellikle travma ve kaygıyla ilişkili güçlüklerde sıkça birlikte anılır. İkisi arasında seçim yapmanın nasıl bir soru olduğuna, hangisinin daha "iyi" olduğuna değil, hangisinin hangi duruma daha yakın düştüğüne ayrı bir karşılaştırma yazımızda bakıyoruz: EMDR mi BDT mi? Hangi yöntem hangi durumda

Nereden bakmaya başlayabilirsiniz?

Aşağıdaki liste bir değerlendirme değil, bir yönlendirme: yaygın durumları, o durumla ilgili araştırmalarda en çok geçen yöntemlerle eşleştiriyor. Hangi yöntemin size uygun olduğuna bu liste değil, bir terapistle yapacağınız ilk görüşme karar verir.

Sık sorulan sorular

Doğru terapi yöntemini nasıl seçerim?

Tek bir "doğru" yöntem yok; seçim genellikle kişinin yaşadığı güçlüğe, geçmiş deneyimlerine ve neyle daha rahat hissettiğine göre şekilleniyor. Bu yazıdaki bilgiler bir başlangıç noktası olabilir, ama kararı genellikle ilk görüşmede kişi ve terapist birlikte alır.

Birden fazla yöntem bir arada kullanılabilir mi?

Evet, pek çok terapist birden fazla yaklaşımdan teknik kullanır. Bir terapistin "BDT'ci" ya da "psikodinamik" diye tanımlanması, yalnızca o yöntemi uyguladığı anlamına gelmek zorunda değil; çoğu zaman ağırlıklı yaklaşımını tarif eder.

Bir yöntem işe yaramazsa ne olur?

Bazen ilk denenen yöntem ya da terapistle beklenen uyum oluşmayabilir. Bu bir başarısızlık değil; süreç içinde yöntem veya terapist değiştirmek, terapinin normal bir parçası olarak kabul ediliyor.

Terapistim hangi yöntemi kullandığını söylemek zorunda mı?

Hangi yaklaşımla çalıştığını sormak tamamen sizin hakkınız. Bir terapistin kullandığı yöntemi ve bu yöntemi neden önerdiğini açık biçimde anlatabilmesi, genellikle iyi bir işaret olarak görülüyor.

Bu yöntemlerden biri diğerinden daha mı etkili?

Araştırmalar bir yöntemi mutlak anlamda "en iyi" ilan etmiyor; etkinlik, çalışılan konuya, kişinin kendisine ve terapistle kurulan ilişkiye göre değişiyor. Bu yazıda aktarılan kanıtlar, bir yöntemin hangi alanlarda daha çok araştırıldığını gösteriyor — hangisinin sizin için daha iyi olacağını değil.

Herkes için aynı işlemez

Yukarıdaki araştırmalar grup ortalamaları üzerinden konuşuyor; bir yöntemin bir çalışmada iyi sonuç vermesi, herkeste aynı şekilde işleyeceği anlamına gelmiyor. Aynı güçlük için iki farklı kişiye iki farklı yöntem önerilebilir, hatta aynı kişi farklı dönemlerde farklı yöntemlerden fayda görebilir. Kültürel bağlam, örneklemlerin hangi gruplardan oluştuğu ve çalışmaların hangi ülkede yürütüldüğü gibi etkenler de sonuçların ne kadar genellenebileceğini sınırlayabilir. Pratik etkenler de devreye girer: bazı yöntemleri uygulayan terapist sayısı diğerlerine göre daha az olabilir, bu da bulunabilirliği ve dolayısıyla seçimi etkileyebilir.

Son olarak

Terapiye yeni başlayacaksanız, hangi yöntemin "en iyi" olduğunu bulmak zorunda değilsiniz — bu soruyu ilk görüşmede terapistinizle birlikte netleştirebilirsiniz. İlk seansta yöntemi sormak, nasıl çalıştığını kısaca anlatmasını istemek ve kendinizi rahat hissedip hissetmediğinizi fark etmek, genellikle yeterli bir başlangıç noktası.

Kaynaklar

  • Chen, Y.-R., Hung, K.-W., Tsai, J.-C., Chu, H., Chung, M.-H., Chen, S.-R., Liao, Y.-M., Ou, K.-L., Chang, Y.-C., & Chou, K.-R. (2014). Efficacy of eye-movement desensitization and reprocessing for patients with posttraumatic-stress disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials. PLoS ONE, 9(8), e103676.
  • Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.
  • Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.
  • A-Tjak, J. G. L., Davis, M. L., Morina, N., Powers, M. B., Smits, J. A. J., & Emmelkamp, P. M. G. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36.
  • Häuser, W., Hagl, M., Schmierer, A., & Hansen, E. (2016). The efficacy, safety and applications of medical hypnosis: A systematic review of meta-analyses. Deutsches Ärzteblatt International, 113(17), 289–296.
  • Rathgeber, M., Bürkner, P. C., Schiller, E.-M., & Holling, H. (2019). The efficacy of emotionally focused couples therapy and behavioral couples therapy: A meta-analysis. Journal of Marital and Family Therapy, 45(3), 447–463.
  • Carr, A. (2009). The effectiveness of family therapy and systemic interventions for adult-focused problems. Journal of Family Therapy, 31(1), 46–74.
  • Frühauf, S., Gerger, H., Schmidt, H. M., Munder, T., & Barth, J. (2013). Efficacy of psychological interventions for sexual dysfunction: A systematic review and meta-analysis. Archives of Sexual Behavior, 42(6), 915–933.
  • Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109.

Bir adım atmayı düşünüyorsanız

Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.

Bu yazıyı kim hazırladı?

Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Paylaş