Şema terapi nedir, kimler için uygundur?

Şema terapi nedir, kimler için uygundur?

Şema terapi nedir?

Şema terapi, 1990'larda bilişsel davranışçı terapinin bazı uzun süreli ve köklü zorluklarda yeterince derine inemediği gözleminden yola çıkarak geliştirildi (Young, Klosko ve Weishaar, 2003). Temel kavram "erken dönem uyumsuz şema": çocuklukta, genellikle temel bir ihtiyacın (güven, bağlanma, özerklik, kendini değerli hissetme gibi) yeterince karşılanmadığı dönemlerde oluşan, kişinin kendisi, başkaları ve dünya hakkında kalıcı bir inanç ve beklenti örüntüsü. Bu şemalar yetişkinlikte devreye girdiğinde, kişi genellikle bunun farkında olmadan aynı tür ilişkilere, aynı tür tepkilere ya da aynı tür tıkanma noktalarına geri döner.

Yöntem yalnızca düşünceyi değil, bu düşüncelerin altındaki duygusal ihtiyacı ve kişinin bu ihtiyaçla nasıl baş ettiğini bir arada ele alır. Young ve arkadaşları bu baş etme biçimlerini genellikle üç grupta toplar: kaçınma (durumdan ya da duygudan uzak durmak), aşırı telafi (şemanın tam tersi bir tutumla aşırı biçimde karşı koymak) ve teslim olma (şemanın doğru olduğunu kabullenip ona göre yaşamak). Aynı şema, kişiden kişiye farklı bir baş etme biçimiyle görünür kılınabilir — örneğin "terk edilme" şemasına sahip iki kişiden biri ilişkilerden tamamen uzak durarak (kaçınma), diğeri ise sürekli onay arayarak (teslim olma) tepki verebilir.

Bu üç baş etme biçiminin hangisinin devreye girdiğini fark etmek, şema terapinin erken aşamalarında önemli bir adım sayılıyor; çünkü aynı kökten gelen bir zorluk, dışarıdan çok farklı görünen davranışlara yol açabiliyor. Terapist bu farklı görünümlerin altındaki ortak örüntüyü görünür kılmaya çalışır.

Nasıl çalışır, bir seans nasıl geçer?

Süreç genellikle iki aşamalı düşünülür: önce şemaların nereden geldiğini, hangi durumlarda devreye girdiğini birlikte haritalamak; sonra bu şemalara günlük hayatta farklı tepki verebilmeye yönelik çalışmak. İlk aşamada terapist kişinin geçmişiyle bugünkü örüntüler arasındaki bağlantıyı görünür kılmaya çalışır — bu çoğu zaman "neden hep aynı şeyi yaşıyorum" sorusuna bir çerçeve sunar. Bu aşamada kişinin hangi "şema modları" (o anki duygu ve tepki hâli) arasında geçiş yaptığı da ele alınabilir; örneğin bir an kırılgan bir çocuk gibi hissetmek, hemen ardından kendini sert bir biçimde eleştiren bir iç sese geçmek gibi.

İkinci aşamada bilişsel tekniklerin yanında imgeleme çalışmaları, sandalye teknikleri gibi duygu odaklı yöntemler de kullanılabilir. İmgeleme çalışmasında kişi, zor bir çocukluk anısını zihninde canlandırırken terapist bu sahneye bugünkü yetişkin bakış açısını ya da güvenli bir figürü dâhil etmesine yardımcı olabilir; sandalye tekniğinde ise kişi farklı iç parçalarını (örneğin eleştiren sesi ile kırılgan tarafını) ayrı sandalyelerde canlandırarak aralarında bir diyalog kurabilir. Amaç şemayı yalnızca zihinsel olarak anlamak değil, onunla karşılaşıldığında bedensel ve duygusal düzeyde de farklı bir tepki geliştirebilmek.

Süreç genellikle BDT'ye göre daha uzun soluklu düşünülür. Hollanda'da yapılan çok merkezli bir çalışmada, kişilik bozukluğu tanısı almış katılımcılarla 50 seanslık bir şema terapi süreci karşılaştırma gruplarıyla (olağan bakım ve açıklama odaklı psikoterapi) kıyaslanmış; üç yıllık takipte şema terapi grubunda iyileşme bildiren kişi oranı diğer iki gruba göre belirgin biçimde daha yüksek, süreci bırakma oranı ise daha düşük bulunmuş (Bamelis vd., 2014). Araştırmacılar bu farkın belirli bir kişilik örüntüsüne özgü olmadığını, farklı örüntülerde benzer biçimde gözlendiğini de bildiriyor; bu da bulgunun tek bir dar gruba değil, genel bir eğilime işaret ettiğini düşündürüyor.

Kimler için araştırılıyor?

Şema terapi en çok, kişinin "hep aynı noktada tıkandığını" hissettiği, uzun süredir devam eden ilişki ya da kendilik algısı örüntüleri için araştırılmış; kişilik örüntüleriyle ilgili çalışmalarda sıkça ele alınıyor. Tek bir olay değil, yıllar içinde yerleşmiş bir örüntüyle çalışmak isteyen kişiler için düşünülebilecek bir yöntem.

Kanıt tabanı, daha genç bir yöntem olması nedeniyle BDT kadar geniş değil; alan hâlâ gelişiyor. Bu, yöntemin işe yaramadığı anlamına gelmiyor — yalnızca üzerine inşa edilmiş araştırma hacminin diğer, daha eski yöntemlere göre henüz daha sınırlı olduğu anlamına geliyor. Daha kısa, daha güncel bir soruna odaklanmak isteyen kişiler için BDT gibi daha yapılandırılmış yöntemler de bir seçenek olabilir; hangisinin kendi durumuna daha uygun olduğu, ilk görüşmede terapistle birlikte netleşebilecek bir soru.

Ne beklenmeli?

Şema terapi süreci, BDT'nin daha yapılandırılmış, gündem temelli seanslarına kıyasla daha esnek ilerleyebilir; bazı seanslar geçmişe, bazıları o anki bir duyguya, bazıları da güncel bir ilişki durumuna odaklanabilir. Terapist ile kurulan ilişkinin kendisi de çoğu zaman çalışmanın bir parçası sayılır — kişinin terapötik ilişkide güvenli bir bağlanma deneyimi yaşaması, şemaların yeniden işlenmesine katkı olarak görülür. Bu yaklaşıma "sınırlı yeniden ebeveynlik" denir: terapist bir ebeveyn gibi davranmaz, ama kişinin çocuklukta eksik kalan bazı temel ihtiyaçlarının (tutarlılık, güvenlik, kabul görmek gibi) terapötik ilişki içinde makul sınırlar dâhilinde karşılanmasına özen gösterir.

Terapist ile kurulan bu ilişki zaman içinde değişebilir, ama genel yön tutarlılık ve güven duygusunu pekiştirmek yönündedir. Bamelis ve arkadaşlarının (2014) çalışması, terapistlerin bu yöntemde deneyim kazandıkça sonuçların da iyileştiğini gösteriyor — ikinci kohorttaki terapistlerle çalışan katılımcılarda ilk kohorta göre daha olumlu sonuçlar bildirilmiş. Bu, yöntemi uygulayan terapistin bu yaklaşımdaki deneyiminin neden sorulmaya değer bir soru olduğunu gösteriyor; şema terapi, genel bir eğitimin üzerine ayrıca uzmanlaşma gerektiren bir yöntem.

Sınırları ve dikkat edilecek noktalar

Şema terapinin daha uzun soluklu olması, kısa vadede hızlı bir rahatlama arayan kişiler için beklenti yönetimi gerektirebilir; süreç genellikle haftalar değil aylar, bazen daha uzun bir çerçevede düşünülüyor. Ayrıca imgeleme ve sandalye teknikleri gibi duygu odaklı çalışmalar bazı kişiler için başlangıçta yoğun hissettirebilir; terapist bu tekniklere ne zaman, nasıl geçileceğine kişinin hazır olma durumuna göre karar verir.

Araştırmaların büyük bölümü kişilik örüntüleriyle ilgili örneklemlerde yapılmış; daha hafif ya da daha güncel zorluklar için şema terapinin BDT'ye kıyasla ek bir fayda sağlayıp sağlamadığı sorusu literatürde BDT kadar net bir cevaba sahip değil. Bu belirsizlik, yöntemin bu alanlarda işe yaramadığı anlamına gelmiyor; yalnızca araştırma hacminin henüz bu soruya net bir yanıt verecek kadar birikmediği anlamına geliyor.

Yöntemin geçmişe genişçe yer açması, bazı kişiler için rahatlatıcı bir çerçeve sunarken, bazıları için başlangıçta beklenenden daha fazla konuyu gündeme getirebilir. Bu, sürecin "dağınık" ilerlediği anlamına gelmiyor — terapist hangi şemaların, hangi sırayla ele alınacağını kişiyle birlikte planlar — ama BDT'nin daha dar, tek bir soruna odaklanan yapısına alışkın birinin ilk seanslarda bu farkı fark etmesi doğal.

Sık sorulan sorular

Şema terapi ile BDT arasındaki temel fark nedir?

BDT daha çok güncel düşünce ve davranış kalıplarına, yapılandırılmış bir gündemle odaklanırken, şema terapi bu kalıpların çocukluktan beri nasıl geliştiğine daha geniş bir çerçeveden bakar ve duygu odaklı teknikleri daha fazla kullanır. İkisi birbirinin alternatifi değil, farklı bir noktadan aynı tür zorluklara yaklaşan iki yöntem.

"Şema" tam olarak ne demek?

Şema terapide bu terim, kişinin kendisi, başkaları ve dünyayla ilgili, genellikle çocuklukta oluşmuş ve yetişkinlikte de tekrar eden temel bir inanç ve beklenti örüntüsünü tarif eder. Örneğin "ben hep terk edilirim" ya da "yeterince iyi değilim" gibi kalıcı bir örüntü, bir şemanın günlük hayattaki yansıması olabilir.

Şema terapi yalnızca kişilik örüntüleri için mi kullanılıyor?

Araştırmaların büyük bölümü kişilik örüntüleriyle ilgili çalışmalarda yoğunlaşmış, ama yöntem başka alanlarda da (örneğin tekrar eden ilişki örüntülerinde) kullanılıyor. Kanıt tabanı bu alanlara göre değişiklik gösteriyor; bir terapistle hangi durumun bu yönteme ne kadar uygun olduğunu konuşmak faydalı olabilir.

Şema terapi ne kadar sürer?

Genellikle BDT'den daha uzun bir süreç olarak düşünülür; Bamelis ve arkadaşlarının (2014) çalışmasındaki süreç 50 seans civarındaydı. Gerçek süre kişiye, çalışılan örüntülerin sayısına ve karmaşıklığına göre değişir.

"Sınırlı yeniden ebeveynlik" kişi için nasıl bir deneyim?

Bu, terapistin kişinin ebeveyni olduğu anlamına gelmez; terapötik ilişkide belirli sınırlar içinde tutarlılık, kabul görme ve güven hissini deneyimleme fırsatı sunulduğu anlamına gelir. Kişi için bu, bazı durumlarda ilk kez farklı bir ilişki deneyimi yaşamak gibi hissedilebilir.

Şema terapiye başlamadan önce ne bilmek faydalı olur?

Sürecin geçmişe genişçe yer açacağını ve bunun bazen başlangıçta beklenenden daha fazla konuyu gündeme getirebileceğini bilmek faydalı olabilir. Ayrıca imgeleme ve sandalye teknikleri gibi duygu odaklı çalışmaların, hazır olunduğunda devreye gireceğini, ilk seanstan itibaren zorunlu olmadığını bilmek de beklenti yönetimine yardımcı olur.

Terapistin şema terapide ayrıca uzmanlaşmış olması önemli mi?

Evet; şema terapi genel bir terapi eğitiminin üzerine ayrıca uzmanlaşma gerektiren bir yöntem. İlk görüşmede terapistin bu yöntemde ne kadar deneyimi olduğunu, hangi ek eğitimleri aldığını sormak, sürecin nasıl ilerleyeceğine dair gerçekçi bir beklenti oluşturmaya yardımcı olabilir.

Herkes için aynı işlemez

Yukarıdaki bulgular grup düzeyinde elde edilmiş sonuçlar; bir araştırmada iyi sonuç alınmış olması, her kişide aynı hızda ya da aynı derinlikte bir değişim olacağı anlamına gelmiyor. Bazı kişiler için köklü örüntülerle çalışmak beklenenden daha uzun sürebilir, bu bir başarısızlık değil sürecin doğası. Bazı şemalar diğerlerine göre daha dirençli olabilir; bu, kişinin sürece yeterince katılmadığı anlamına gelmez, bazı örüntülerin daha uzun süredir yerleşik olmasıyla ilgilidir. Yöntemi uygulayan terapistin kendi deneyimi, kişinin hazır olma düzeyi ve çalışılan şema sayısı gibi etkenler de bir arada sonucu şekillendirir.

Son olarak

Şema terapinin kendi durumunuza uygun olup olmadığını anlamanın en net yolu, bir terapistle yapacağınız ilk görüşmede hangi örüntülerle çalışmak istediğinizi ve ne kadar geriye, hangi hızda gitmeye açık olduğunuzu birlikte konuşmak.

Diğer yöntemler hakkında:

Dokuz yöntemin tamamına genel bir bakış için Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımıza, genel bir giriş için terapiya.co ana sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

  • Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.
  • Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.

Bir adım atmayı düşünüyorsanız

Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.

Bu yazıyı kim hazırladı?

Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Paylaş