Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) nedir?

Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) nedir?

ACT nedir?

ACT (İngilizce "Acceptance and Commitment Therapy"), 1980'lerden itibaren geliştirilen ve dil ile bilişin nasıl işlediğine dair temel bir araştırma programına (ilişkisel çerçeve kuramı) dayanan bir yöntem (Hayes vd., 2006). Yöntemin merkezinde "psikolojik esneklik" kavramı var: zorlayıcı bir düşünce ya da duyguyla karşılaşıldığında onu bastırmaya ya da ondan kaçmaya çalışmak yerine, o deneyime yer açarak kendi değerlerine uygun bir adım atabilme becerisi.

Bu, düşünceleri "doğru" ya da "yanlış" olarak sınamaktan farklı bir yaklaşım. ACT, bir düşüncenin içeriğini değiştirmeye çalışmak yerine, kişinin o düşünceyle kurduğu ilişkiyi (ona ne kadar kayıtsız şartsız inandığını, ne kadar davranışını belirlemesine izin verdiğini) değiştirmeyi hedefler. Örneğin "başarısız olacağım" düşüncesini "bu doğru değil" diye çürütmeye çalışmak yerine, ACT bu düşünceyi "şu an aklımdan bir düşünce geçiyor: başarısız olacağım" biçiminde fark etmeyi ve düşünce orada dururken bile önemsediği bir adımı atabilmeyi önceliklendirir.

Bu yaklaşımın BDT'den en belirgin farkı burada ortaya çıkıyor: BDT bir düşüncenin ne kadar gerçekçi olduğunu sınamaya daha çok yer ayırırken, ACT düşüncenin doğru ya da yanlış olmasından çok, o düşünceye ne kadar alan açıldığı ve davranışı ne ölçüde yönettiğiyle ilgileniyor. İki yaklaşım da aynı geniş gelenekten gelse de, bu noktada belirgin biçimde ayrışıyorlar.

Nasıl çalışır, bir seans nasıl geçer?

Seanslarda sıkça farkındalık (mindfulness) alıştırmaları ve kişinin kendi değerlerini netleştirmeye yönelik çalışmalar yer alır. Hayes ve arkadaşlarının (2006) tanımladığı modelde altı iç içe geçmiş süreç öne çıkar: kabul (zorlayıcı deneyime direnmemek), bilişsel ayrışma (düşünceyi "bir düşünce" olarak görüp onunla birebir özdeşleşmemek), şimdiki ana temas (o anda olup bitene dikkat edebilmek), gözlemleyen benlik (deneyimlerin sürekli değişen içeriğinden ayrı, daha istikrarlı bir bakış açısı), değerler (kişi için gerçekten önemli olanı netleştirmek) ve kararlı eylem (bu değerlere uygun somut adımlar atmak).

Terapist, zorlayıcı bir düşünceyi doğrudan sorgulamak yerine, kişinin o düşünceyle arasına küçük bir mesafe koymasına yardımcı olacak teknikler kullanabilir; örneğin düşünceyi yavaşça tekrar ettirip bir cümle olarak değil yalnızca "ses" olarak duyulmasını sağlamak gibi. Sık kullanılan bir metafor, düşünceleri bir otobüsteki yolculara benzetmek: otobüsü (davranışı) yöneten kişi olsa da, bazı "yolcular" (zorlayıcı düşünceler) sürekli arkadan seslenebilir; ACT'nin önerisi bu yolcuları susturmaya çalışmak yerine, onlar konuşurken bile otobüsü istenen yöne sürmeye devam edebilmek.

Değerlerle çalışma kısmı ise kişinin hayatında gerçekten önemsediği alanları (ilişkiler, iş, kendine bakım gibi) netleştirmeyi ve küçük, somut adımları bu değerlere göre planlamayı içerir; bu adımlar genellikle "hedef" değil "yön" olarak çerçevelenir — bir hedefe varıp bitmek yerine, o yönde yürümeye devam etmek. Örneğin "daha yakın bir arkadaşlık kurmak" bir hedeften çok bir yöndür; bu yönde atılabilecek küçük adımlar (bir mesaj atmak, bir buluşma teklif etmek) seans içinde birlikte planlanabilir.

39 randomize kontrollü çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, ACT'nin kontrol koşullarına kıyasla hem terapinin sonunda hem izlem döneminde kaygı, depresif belirtiler, bağımlılık ve bedensel sağlık sorunlarında belirgin bir fayda sağladığını bildiriyor; aynı derleme genel düzeyde yerleşik yöntemlere yakın sonuçlara da işaret ediyor (A-Tjak vd., 2015).

Kimler için araştırılıyor?

ACT, düşüncelerini "susturmaya" çalışmanın kendisini yorucu bulan kişilerde ilgi gören bir yaklaşım. Belirli bir düşünceyi değiştirmekten çok, o düşünceyle birlikte nasıl yaşanacağını ve hayatın kişi için önemli olan yönlerine nasıl devam edileceğini merak eden kişiler için uygun bir çerçeve sunabilir.

Kaygı, depresif belirtiler, bağımlılıkla ilgili güçlükler ve kronik ağrı gibi bedensel sağlık sorunlarıyla birlikte giden psikolojik yük bu yöntemin araştırıldığı alanlar arasında. Özellikle zorlayıcı bir duygu ya da düşünceyle "mücadele etmenin" kendisinin yorucu, hatta tüketici hâle geldiği durumlarda, odağı "bu düşünceyi yenmek"ten "bu düşünceyle birlikte nasıl ilerlerim"e kaydırmak isteyen kişiler için düşünülebilir; bu kaymanın kendisi bazı kişiler için rahatlatıcı, bazıları için ise alışması zaman alan bir bakış açısı değişikliği olabilir.

Kronik ağrı gibi bedensel bir durumla birlikte giden psikolojik yük söz konusu olduğunda ACT'nin yaklaşımı burada belirgin biçimde ayrışıyor: ağrıyı tamamen ortadan kaldırmayı hedeflemek yerine, ağrı orada dururken bile kişinin önemsediği etkinliklere nasıl devam edebileceğine odaklanıyor. A-Tjak ve arkadaşlarının (2015) derlediği çalışmalarda bu tür bedensel sağlık sorunlarıyla birlikte giden psikolojik yük, yöntemin araştırıldığı alanlardan biri olarak geçiyor.

Ne beklenmeli?

ACT, BDT'ye benzer şekilde seans dışı küçük alıştırmalar içerebilir, ama bu alıştırmaların odağı "düşünceyi değiştirmek" değil, "düşünceyle farklı bir ilişki kurmak" ve değerlere uygun küçük adımlar atmaktır. Süreç genellikle kademeli ilerler; farkındalık becerileri ve değer netleştirme zamanla pekişir. Bazı kişiler için ilk birkaç seansta "neden düşüncemi değiştirmeye çalışmıyoruz" sorusu doğal olarak gelir; bu, ACT'nin diğer bilişsel yaklaşımlardan farkını konuşmak için iyi bir başlangıç noktası olabilir.

Hayes ve arkadaşlarının (2006) kapsamlı derlemesi önemli bir sınırı da açıkça belirtiyor: ACT'nin diğer etkin yaklaşımlara, örneğin geleneksel BDT'ye kıyasla genel olarak daha etkili olduğunu söylemeye yetecek kadar iyi kontrollü çalışma henüz bulunmuyor. Yazarlar, ACT'nin farklı yöntemlerden farklı süreçler üzerinden işlediğini öne sürüyor, ama bunun "daha iyi" anlamına gelmediğini de not ediyor. Bu, yöntemin işe yaramadığı değil, hangi yöntemin "en iyi" olduğuna dair kesin bir sıralama yapılamayacağı anlamına geliyor.

Sınırları ve dikkat edilecek noktalar

ACT'nin bazı kavramları (bilişsel ayrışma, gözlemleyen benlik gibi) ilk duyulduğunda soyut gelebilir; bu kavramların günlük hayata nasıl çevrileceğini anlamak bazı kişiler için biraz zaman alabilir. Terapistin bu kavramları kişinin kendi diline ve deneyimine uyarlaması, sürecin akıcılığı için önemli görülüyor.

Hayes ve arkadaşlarının (2006) kapsamlı derlemesi, o dönemde ACT'nin araştırma tabanının henüz yeterince olgunlaşmadığını, birçok sorunun hâlâ incelenmemiş olduğunu kendileri de belirtiyor; sonraki yıllarda bu alan büyüdü, ama hâlâ bazı özel popülasyonlarda (örneğin belirli bedensel sağlık durumlarıyla birlikte giden psikolojik yük) kanıtın derinliği, BDT'nin daha uzun süredir biriken kanıt tabanına kıyasla değişkenlik gösteriyor.

Bir diğer dikkat noktası, ACT'nin "kabul" kavramının bazen yanlış anlaşılabilmesi: kabul burada bir durumu değiştirmeye çalışmaktan vazgeçmek ya da ona razı olmak anlamına gelmiyor; zorlayıcı bir düşünce ya da duyguyla gereksiz yere mücadele etmeyi bırakıp enerjiyi değerlere uygun eyleme yönlendirmek anlamına geliyor. Bu ayrımın ilk seanslarda net biçimde konuşulması, yöntemin ne önerip ne önermediğinin yanlış anlaşılmasının önüne geçebilir; aksi hâlde kişi, kendisine "sorununu kabullenip katlanmanın" önerildiğini düşünerek yanlış bir beklentiyle sürece devam edebilir.

Sık sorulan sorular

ACT ile "pozitif düşünme" aynı şey mi?

Hayır. ACT zorlayıcı düşünceleri olumluya çevirmeye çalışmaz; tam tersine, o düşüncelerin var olmasına izin vererek onlarla birlikte hareket edebilmeyi hedefler. Amaç düşünceyi değiştirmek değil, düşünceyle kurulan ilişkiyi değiştirmek.

ACT'de "değerlerle çalışmak" ne demek?

Kişinin hayatında gerçekten önemsediği yönleri (örneğin belirli bir ilişki, bir alan, bir tutum) netleştirmek ve günlük kararları bu değerlere göre şekillendirmeyi denemek anlamına geliyor. Bu bir hedef listesi değil, bir yön belirleme çalışması.

ACT, BDT'nin bir türü mü?

İkisi aynı geniş aileden (davranışçı ve bilişsel temelli yöntemler) gelse de farklı bir süreç üzerinden çalışıyorlar. BDT daha çok düşüncenin içeriğini sınamaya odaklanırken, ACT düşünceyle kurulan ilişkiyi ve değerlere uygun davranışı önceliklendiriyor.

ACT'de farkındalık (mindfulness) alıştırmaları zorunlu mu?

Yöntemin önemli bir parçası, ama uygulanış biçimi terapiste ve kişiye göre değişebilir. Amaç belirli bir tekniği harfiyen uygulamak değil, düşünce ve duygularla o anda nasıl bir ilişki kurulduğunu fark edebilmek.

"Gözlemleyen benlik" ne anlama geliyor?

Düşünce, duygu ve bedensel hislerin sürekli değiştiği, ama bu değişimi fark eden bir bakış açısının daha istikrarlı kaldığı fikrini tarif ediyor. Bu kavram, kişinin "ben kötü bir insanım" gibi bir düşünceyle tamamen özdeşleşmek yerine, "şu an bu düşünceyi fark ediyorum" diyebilmesine zemin hazırlar.

ACT kronik ağrı gibi bedensel durumlarda da mı kullanılıyor?

Evet, bu yöntemin araştırıldığı alanlardan biri de kronik ağrı gibi bedensel sağlık sorunlarıyla birlikte giden psikolojik yük. Amaç ağrıyı ortadan kaldırmak değil, ağrı var olsa da kişinin önemsediği etkinliklere devam edebilmesini desteklemek; bu nedenle ACT çoğu zaman bir hekimin sürdürdüğü bedensel süreçle paralel, onun yerine değil onun yanında düşünülüyor.

ACT'ye başlamadan önce ne bilmek faydalı olur?

Yöntemin bazı kavramları (bilişsel ayrışma, gözlemleyen benlik gibi) ilk duyulduğunda soyut gelebileceği için, ilk birkaç seansın büyük ölçüde bu kavramları kendi hayatınıza oturtmaya ayrılabileceğini bilmek faydalı olabilir. Hızlı, somut bir "çözüm" beklentisiyle gelmek yerine, düşüncelerle yeni bir ilişki biçimi denemeye açık olmak sürecin doğasına daha uygun bir çerçeve sunuyor.

ACT'de ilerleme nasıl takip edilir?

İlerleme genellikle belirti azalmasından çok, kişinin değerlerine uygun adımları ne kadar atabildiğiyle değerlendirilir. Zorlayıcı düşünce ya da duygu hâlâ ortaya çıkıyor olabilir; önemli olan bunun davranışı ne ölçüde kısıtladığının zamanla azalması, kişinin önemsediği alanlarda daha fazla adım atabiliyor olması.

Herkes için aynı işlemez

Yukarıdaki bulgular grup ortalamalarına dayanıyor; ACT'nin bir çalışmada iyi sonuç vermesi, herkeste aynı hızda ya da aynı ölçüde işleyeceği anlamına gelmiyor. Bazı kişiler farkındalık temelli çalışmayı hemen yararlı bulurken, bazıları için bu alışması zaman alan bir süreç olabilir. Değerlerle çalışmanın netleşmesi de kişiden kişiye değişen bir hızda ilerler; bazı kişiler için değerlerini adlandırmak hemen kolayken, bazıları için bu kendi başına zaman alan bir keşif süreci olabilir. Terapistin bu farklı hızlara ne kadar esneklikle yaklaştığı da sürecin nasıl hissettirdiğini etkileyen bir unsur.

Son olarak

ACT'nin kendi durumunuza uygun olup olmadığını anlamanın en net yolu, bir terapistle yapacağınız ilk görüşmede hangi değerlerle, hangi zorlayıcı düşünce ve duygularla çalışmak istediğinizi birlikte konuşmak.

Diğer yöntemler hakkında:

Dokuz yöntemin tamamına genel bir bakış için Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımıza, genel bir giriş için terapiya.co ana sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

  • A-Tjak, J. G. L., Davis, M. L., Morina, N., Powers, M. B., Smits, J. A. J., & Emmelkamp, P. M. G. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36.
  • Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.

Bir adım atmayı düşünüyorsanız

Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.

Bu yazıyı kim hazırladı?

Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Paylaş