Neden İlişkide Haklı Çıkmak Değil, Duyulmak İsteriz?
Bir tartışmanın ortasındasınız. Aynı cümleyi üçüncü kez kuruyorsunuz, her seferinde biraz daha yüksek sesle. Karşınızdaki de kendi cümlesini tekrarlıyor. İkiniz de haklı olduğunuzu biliyorsunuz ve ikiniz de karşınızdakinin bunu kabul etmesini bekliyorsunuz. Ama bir noktada fark ediyorsunuz: aslında istediğiniz şey "haklıydın" cümlesi değil. İlişkide haklı çıkmak için verilen bu mücadelenin altında başka bir şey var.
Tartışma bittiğinde bunu daha net görürüz. Haklı çıktığımız bir kavganın ardından içimizde hâlâ bir eksiklik kalabilir. Bazen de haklı çıkmadığımız ama karşımızdakinin "seni anlıyorum" dediği bir konuşmadan, garip bir hafiflikle kalkarız.
Bu yazı, o eksikliğin ve o hafifliğin ne olduğunu biraz daha yakından anlamaya çalışıyor.
Tartışmanın konusu neden değişir?
Çoğu tartışma somut bir şeyle başlar: bir mesajın geç cevaplanması, bir planın son anda değişmesi, sırası gelmiş bir iş. Ama tartışma uzadıkça konu kayar. Bir saat sonra artık bulaşık konuşulmuyordur. Kimin daha çok yorulduğu, kimin daha az fark edildiği, kimin emeğinin görünmez kaldığı konuşulur.
Bu kayma tesadüf değil gibi görünüyor. Somut konu çoğu zaman yalnızca bir kapıdır. Asıl mesele, o kapının arkasındaki "beni görüyor musun?" sorusudur. Ve bu soru doğrudan sorulmadığında, kanıtlarla, örneklerle, geçmişten hatırlatmalarla sorulur.
Bu yüzden duyulmadığını hisseden kişi, inatla aynı şeyi tekrarlıyor gibi görünebilir. Sesini yükseltir, yeni örnekler ekler, "bak geçen ay da böyle olmuştu" der. Dışarıdan bakınca bu, haklı çıkma ısrarı gibi durur. İçeriden ise çoğu zaman tek bir şeyin arayışıdır: söylediğinin bir yere ulaştığını görmek.
Tartışmayı daha da zorlaştıran bir şey var: çoğu zaman iki taraf da aynı anda duyulmayı bekler. Biri "beni anlamıyorsun" derken, diğeri de içinden aynı cümleyi kuruyordur. İki kişi aynı anda anlatan olmak istediğinde, ortada dinleyen kalmaz. Her cümle bir öncekine cevap olur ama hiçbiri karşıya ulaşmaz. Tartışmalar belki de bu yüzden döngüye girer: konu değil, kimin önce dinleyeceği belirsizdir.
Bu döngüden çıkmanın yolu çoğu zaman haklı olan tarafın ilan edilmesi değil; birinin, bir süreliğine anlatan değil dinleyen olmayı seçmesi. Bu bir geri adım gibi görünebilir. Ama sıra ona geldiğinde, dinlenmiş bir kişinin dinlemeye daha hazır olduğunu çoğumuz deneyimden biliriz.
Haklı çıkmak ile duyulmak aynı şey mi?
Değil, ama sık sık birbirine karışıyor. Haklı çıkmak, konunun içeriğiyle ilgili: kim doğru hatırlıyor, kimin yaptığı daha mantıklıydı, kurallar kimden yana. Duyulmak ise deneyimle ilgili: karşımızdaki, bizim için bu durumun nasıl bir şey olduğunu anladı mı?
İkisinin ayrıldığı yer şu. Biri size hak vermeden de sizi duyabilir. "Ben olayı farklı hatırlıyorum, ama o akşam kendini yalnız bırakılmış hissetmen çok anlaşılır" diyebilir. Ya da tam tersi; biri size hak verip sizi hiç duymamış olabilir: "Tamam, haklısın, kapatalım bu konuyu."
İkinci cümle tartışmayı bitirir ama çoğu zaman yerine bir şey koymaz. Çünkü verilen şey hak, istenen şey ise anlaşılmaktı.
Haklı çıkmanın neden bu kadar acil hissettirdiği de bu ayrımla ilgili olabilir. Duyulmadığımızı hissettiğimizde, haklı olmak deneyimimizin gerçek olduğunun tek kanıtı gibi gelmeye başlar. "Eğer haklıysam, hissettiğim şey de yersiz değildir." Bu yüzden hak mücadelesi, çoğu zaman aslında bir tanınma mücadelesidir. Kanıtlar birikir, çünkü dolaysız bir "seni anlıyorum" gelmemiştir.
İlişki araştırmalarında bu fark, algılanan partner duyarlılığı kavramıyla tarif ediliyor. Reis, Clark ve Holmes (2004) yakınlığın merkezine, kişinin karşısındakinin kendisini anladığını, değer verdiğini ve önemsediğini hissetmesini koyuyor. Dikkat edilirse bu tanımda "haklı bulunmak" yok. Değer görmek, bakış açımızın meşru kabul edilmesi anlamına geliyor; her söylediğimize katılınması değil.
İlişkide haklı çıkmak yerine anlaşıldığını hissetmek: araştırmalar ne gösteriyor?
Bu soruyla doğrudan ilgilenen çalışmalardan biri Amie Gordon ve Serena Chen'e (2016) ait. Araştırmacılar, uzun süreli ilişkisi olan yetişkinlerle yürüttükleri bir dizi çalışmada çatışmanın ilişki memnuniyetiyle bağlantısına baktılar. Sordukları soru basit görünüyordu: çatışma ilişkiye her durumda zarar verir mi?
Bulgular, cevabın büyük ölçüde başka bir şeye bağlı olduğunu düşündürüyor. Kişiler çatışma sırasında partnerleri tarafından anlaşılmadıklarını hissettiklerinde, çatışma daha düşük ilişki memnuniyetiyle ilişkiliydi. Ama anlaşıldıklarını hissettikleri çatışmalarda bu olumsuz bağlantı belirgin biçimde görülmüyordu.
Bu bulgu önemli bir şey söylüyor olabilir. Belki ilişkiyi yoran şey anlaşmazlığın kendisi değil; anlaşmazlık sırasında yalnız kalmak. İki insanın aynı konuda farklı düşünmesi kaçınılmaz. Ama farklı düşünürken de birbirini duyabilmek, tartışmanın ilişki üzerindeki izini değiştirebiliyor.
Duyduğunu göstermek ise pratikte çoğu zaman beklenenden daha küçük bir şey. Karşımızdakinin anlattığı olayın değil, olayın ona ne hissettirdiğinin adını koymak: "Seni beklettiğim için değil, o akşam önemsenmediğini hissettiğin için kırgınsın galiba." Bu cümle, olayın nasıl yaşandığı konusundaki anlaşmazlığı ortadan kaldırmaz. Ama tartışmanın zeminini değiştirir; artık iki insan aynı duyguya bakıyordur.
Bu da "kim haklı" sorusunun neden bu kadar çekici ama bu kadar az doyurucu olduğunu açıklayabilir. Haklı çıkmak, tartışmayı kazanmanın bir yolu. Ama ilişkide asıl aranan şey çoğu zaman kazanmak değil, yalnız kalmamak.
Duyulmak istemek ile kendine yer açmak
Bu ay Instagram'da "başkaları" temasıyla ilerledik. Başkalarında kolayca görüp kendimizde göremediklerimize, birini gerçekten dinlemekle sıramızı beklemek arasındaki farka, görülmenin küçük işaretlerine baktık. Ayın ikinci yarısındaki iki gönderi ise bu yazının sorusuna yaklaşıyordu.
Bunlardan biri, bir ilişkide en son ne zaman "ben ne istiyorum?" diye sorduğumuzu soruyordu. Uyum ile silinmek arasındaki ince çizgiye işaret ediyordu: biri sürekli yer açıp kendine hiç alan bırakmadığında ilişki yakınlaşmıyor, tek sesli hâle geliyor. Diğeri ise ayın "Bazen…" cümlesiydi: bazen bir ilişkide en çok istediğimiz şey, haklı çıkmak değil duyulmaktır.
İkisini yan yana koyunca, duyulmak istemenin bencil bir talep olmadığı görülüyor. Aksine, ilişkide kendine de yer açmanın bir parçası. Söylediğinin bir yere ulaşmasını istemek, o ilişkide bir sesin olmasını istemek demek. Uzun süre duyulmadığını hisseden biri ise bazen sesini yükseltir, bazen de tamamen susar. İkincisi daha sessizdir ama daha az önemli değildir. Yakın ilişkilerde bu ihtiyaçların nereden geldiğini merak edenler için bağlanma teorisine dair yazımız bir başka açı sunuyor.
Bir tartışmanın ortasında kendimize sorabileceğimiz soru belki şu: şu an haklı çıkmaya mı çalışıyorum, yoksa duyulmaya mı? Ve karşımdaki kişi, aynı cümleyi üçüncü kez kurarken aslında bana ne söylemeye çalışıyor? İlişkileri sürdürmek üzerine yazdığımız yazıda çatışma anlarının ilişkideki yerine de değinmiştik.
Ama bu herkes için aynı işlemez
Duyulmak istemek tanıdık bir his ama herkes için aynı biçimde yaşanmıyor. Bazılarımız için gerçekten haklı çıkmak önemli olabilir; örneğin bir haksızlığa uğradığımızda, sınırlarımız aşıldığında ya da bir sorumluluğun kimde olduğu netleşmeden ilerlemek mümkün olmadığında. Bu durumlarda "sadece duyulmak istiyorum" demek eksik kalabilir; içerik de önemlidir. Hangi terapi yönteminin bu tür anlaşmazlıkları ele almada daha uygun olabileceğini merak edenler Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımıza göz atabilir.
Bir de şu var: bir ilişkide hep anlatan taraf olmak da, hep dinleyen taraf olmak da yorucu. Dinlemeyi sürekli üstlenen biri, zamanla kendi sesini kaybedebilir; bu ayın "ilişkide kendine yer" sorusu tam olarak buna işaret ediyordu. Duyulmak bir taraf için değil, iki taraf için de geçerli bir ihtiyaç. Bir tartışmada sırayla dinleyebilmek, belki de bu ihtiyacın iki kişi arasında paylaşılabilmesinin en gündelik hâli.
Duyulmanın neye benzediği de kişiden kişiye değişiyor. Kimi için bir özür, kimi için söylenenin tekrar edilmesi, kimi için tartışmadan sonra gelen küçük bir jest yeterli olabilir. Bir kişiye "seni duyuyorum" gibi gelen bir cümle, bir başkasına geçiştirme gibi gelebilir.
Ayrıca Gordon ve Chen'in çalışmaları romantik ilişkilerdeki yetişkinlerle yürütülmüş; aile içinde, arkadaşlıklarda ya da iş yerinde aynı dinamiğin nasıl işlediği ayrı bir soru. Ve çatışmanın her türü aynı değil. Bir ilişkide güvenliğin ya da saygının sarsıldığı durumlar, burada anlatılan gündelik anlaşmazlıklardan farklıdır; orada "anlaşıldığını hissetmek" tek başına yeterli bir çerçeve olmayabilir. Tartışmaların tekrar eden bir örüntüye dönüştüğü ilişkilerde çift terapisi bu döngüyü birlikte görünür kılmaya odaklanan bir yöntem.
Son tartışmanızda karşınızdaki kişi, size aslında ne söylemeye çalışıyordu?
Bu konuda profesyonel destekle çalışmak isteyenler için Terapiya'da bu alanda çalışan uzmanlar bulunuyor.
Kaynaklar
- Gordon, A. M., & Chen, S. (2016). Do you get where I'm coming from?: Perceived understanding buffers against the negative impact of conflict on relationship satisfaction. Journal of Personality and Social Psychology, 110, 239–260.
- Reis, H. T., Clark, M. S., & Holmes, J. G. (2004). Perceived partner responsiveness as an organizing construct in the study of intimacy and closeness. İçinde: D. J. Mashek & A. Aron (Ed.), Handbook of Closeness and Intimacy.
Bir adım atmayı düşünüyorsanız
Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.
Bu yazıyı kim hazırladı?
Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.