Görülme İhtiyacı Üzerine Araştırmalar Ne Diyor?
Bir akşam yemeğinde gününüzü anlatıyorsunuz. Karşınızdaki kişi başını sallıyor, "hı hı" diyor, arada telefona bakıyor. Söylediğiniz her şeyi duymuş olabilir. Yine de kalkarken içinizde küçük bir eksiklik kalıyor. Görülme ihtiyacı çoğu zaman tam da böyle anlarda kendini belli eder: bir şey söylenmiştir ama karşıya ulaşmamıştır.
Başka bir gün, haftalar önce geçiştirerek anlattığınız bir şeyi biri hatırlayıp soruyor. Tek bir cümle. Ama o cümle, aradaki bütün sessizlikten daha çok şey söylüyor.
Bu iki an arasındaki farkı tarif etmek kolay değil. Psikoloji literatürü ise bu farkı uzun zamandır adlandırmaya çalışıyor. Aşağıda bu çalışmaların bir kısmını, iddialarını büyütmeden aktarmaya çalışacağız.
Görülme ihtiyacı nereden geliyor?
Sosyal psikolojide bu soruya verilen ve sık atıf yapılan cevaplardan biri Baumeister ve Leary'nin (1995) "ait olma ihtiyacı" kavramı. Araştırmacılar, insanların başkalarıyla kalıcı ve olumlu bağlar kurma eğiliminin temel bir motivasyon olduğunu savunuyor.
Bu yaklaşımda dikkat çekici olan, ihtiyacın yalnızca "yanında birilerinin olması" diye tarif edilmemesi. Baumeister ve Leary iki koşuldan söz ediyor. Birincisi, birileriyle sık ve en azından kısmen olumlu etkileşimler. İkincisi, bu etkileşimlerin süreklilik taşıyan, karşılıklı bir önemseme çerçevesinde yaşandığının hissedilmesi.
İkinci koşul, görülme ihtiyacının tam ortasına denk geliyor. Kalabalık bir ofiste gün boyu konuşup akşam eve "kimse beni görmedi" hissiyle dönmek bu yüzden mümkün. Etkileşim var; ama bu etkileşimin içinde önemsendiğimize dair bir işaret yoksa ihtiyaç karşılanmamış kalabiliyor. Yalnızlık üzerine yazdığımız yazıda bu ayrımın, insanların arasındayken de yalnız hissetmenin bir parçası olabileceğine değinmiştik.
Bu ihtiyacın kökleri çoğu zaman erken yaşantılara kadar izlenir. Çocukken ihtiyaçlarımıza nasıl karşılık verildiği, yetişkinlikte yakınlığı nasıl aradığımızı etkileyebiliyor. Bağlanma teorisini anlattığımız yazı bu tarafa daha yakından bakıyor.
Yakınlık bir paylaşım değil, bir karşılık meselesi
Yakınlığın nasıl oluştuğunu açıklamaya çalışan modellerden biri Reis ve Shaver'ın (1988) yakınlığı bir "kişilerarası süreç" olarak tarif ettiği model. Model basit bir sahneyle başlıyor: biri kendisiyle ilgili kişisel bir şey anlatır.
Buraya kadar çoğumuzun düşündüğü gibi. Yakınlaşmak için açılmak gerekir. Ama modelin asıl vurgusu bir sonraki adımda. Yakınlığı belirleyen, anlatılan şeyin kendisinden çok, anlatanın karşıdan aldığı karşılık. Ve daha da önemlisi, anlatanın bu karşılığı nasıl yorumladığı.
Reis ve Shaver'a göre bir paylaşım, anlatan kişi kendini anlaşılmış, onaylanmış ve önemsenmiş hissettiğinde yakınlığa dönüşüyor. Yani aynı cümleyi kuran iki dinleyiciden biri yakınlık yaratabilir, diğeri yaratamayabilir. Fark, kelimelerde değil, anlatanın tarafında oluşan histe.
Bu, gündelik hayatta tanıdık bir şeyi açıklıyor. Bazen çok iyi niyetli bir tavsiye bile bizi uzaklaştırır. Çünkü tavsiye, anlattığımız şeyin duyulduğunu değil, hızla kapatılmak istendiğini hissettirebilir.
"Algılanan" kelimesinin ağırlığı
Reis, Clark ve Holmes (2004) bu düşünceyi bir adım ileri taşıyor ve "algılanan partner duyarlılığı" kavramını yakınlığı anlamanın merkezine yerleştiriyor. Kavram, kişinin karşısındakinin kendisini anladığını, değer verdiğini ve önemsediğini hissetmesi olarak tanımlanıyor.
Kavramın en önemli kelimesi muhtemelen "algılanan". Belirleyici olan dinleyenin niyeti değil, anlatanın deneyimi. Biri sizi gerçekten anlamış olabilir; ama siz bunu hissetmiyorsanız, ilişki açısından o an farklı yaşanır. Bu kavram ilişkiden alınan memnuniyetle, yakınlık hissiyle ve güvenle ilişkilendiriliyor.
Bu vurgunun gündelik bir karşılığı var. İlişkilerde sık duyulan "ama ben seni anlıyorum" cümlesi, tam olarak bu iki tarafın ayrıştığı yerde kurulur. Söyleyen kişi içtendir; gerçekten anladığını düşünür. Ama karşısındaki bunu hissetmiyorsa, cümle tartışmayı kapatmak yerine çoğu zaman uzatır. Kavram, bu durumda "kim haklı" sorusundan çok, anlayışın karşıya nasıl ulaştığı sorusunu öne çıkarıyor. Belki de anlamak ile anladığını gösterebilmek, iki ayrı beceri.
Kavramı üç parçaya ayırmak, görülme ihtiyacının neden tek bir şey olmadığını da gösteriyor.
Anlaşılmak
Karşımızdakinin, anlattığımız şeyin özünü yakaladığını hissetmek. Sözcüklerimizi tekrar etmesi değil, neyi kastettiğimizi görmesi. "Yani aslında yorgun olduğun için değil, fark edilmediğin için kızgınsın" gibi bir cümle, bazen saatlerce süren bir açıklamadan daha çok şey yapar.
Değer görmek
Anlaşılmak tek başına yetmeyebilir. Birinin bizi doğru anlayıp yine de küçümsemesi mümkün. Değer görmek, anlatılan hâlimizin, olduğu gibi kabul edildiğini hissetmek. Bu, karşımızdakinin her söylediğimize katılması anlamına gelmiyor. Yalnızca bakışımızın meşru bir bakış olarak karşılanması.
Önemsenmek
Üçüncü parça, karşımızdakinin bizim iyiliğimizi dert edindiğini hissetmek. Bu çoğu zaman sözlerden çok davranışlarda görünür: bir sonraki hafta sorulan bir soru, hatırlanmış bir tarih, söylenmemiş bir şeyin fark edilmesi.
Üç parçanın birlikte düşünülmesi şunu gösteriyor: görülmek bir "ya hep ya hiç" deneyimi değil. Bir ilişkide anlaşıldığımızı ama yeterince önemsenmediğimizi, ya da önemsendiğimizi ama anlaşılmadığımızı hissedebiliriz.
Görülmek ile fark edilmek aynı şey mi?
Görülme ihtiyacı kolayca başka bir şeyle karıştırılabiliyor: dikkat çekmek, beğenilmek, onaylanmak. Gündelik dilde "görülmek istiyorum" dediğimizde bazen bunu da kastederiz. Ama bu yazıda aktardığımız çalışmaların tarif ettiği şey biraz farklı.
Fark edilmek, bir şeyin dışarıdan görünmesiyle ilgili. Bir fotoğrafın beğenilmesi, bir sunumun alkışlanması, bir başarının duyurulması. Bunların hepsi iyi gelebilir. Yukarıdaki çalışmaların tarif ettiği his ise, bizim okumamızla, daha içeride bir yere dokunuyor: başarımızın değil, o başarının bize neye mal olduğunun anlaşılması. Alkışın değil, alkıştan sonra eve dönerken hissettiğimiz yorgunluğun fark edilmesi.
Bu ayrım, bazen çok beğenilip yine de görülmemiş hissetmenin nasıl mümkün olduğunu açıklayabilir. Bir insan çevresi tarafından takdir edilip hiç anlaşılmadığını düşünebilir. Ya da tersine, kimsenin bilmediği küçük bir derdi tek bir kişiyle paylaşıp tam anlamıyla görüldüğünü hissedebilir.
Bu yüzden görülme ihtiyacını "ilgi istemek" diye özetlemek eksik kalıyor. Belki daha yakın bir tarif şu: olduğumuz hâliyle, olduğumuz yerden, birinin bize gerçekten baktığını hissetmek istemek.
Görülmek neden çoğu zaman küçük anlarda yaşanır?
Instagram'daki Kaynaktan serisinde bu kavrama kısaca bakarken, "İlişkilerin Küçük Psikolojisi" serisinde aynı hissin gündelik izlerine odaklanıyoruz: örneğin haftalar önce anlattığımız küçük bir şeyin hatırlanması.
Bu iki bakışı yan yana koyunca ilginç bir şey ortaya çıkıyor. Algılanan duyarlılık, büyük jestlerden çok tekrar eden küçük işaretlerle kurulabiliyor. Reis ve Shaver'ın modeli de yakınlığı tek seferlik bir olay olarak değil, gündelik etkileşimlerde tekrar tekrar yaşanan bir süreç olarak ele alıyor.
Bu küçük işaretlerin ortak bir özelliği var: hiçbiri bizden bir şey istemiyor. Hatırlanan bir ayrıntı, sorulan bir soru, söylenmeden fark edilen bir yorgunluk. Bunlar, karşımızdakinin dikkatinin bir kısmının bizde kaldığını gösteriyor. Görülmek belki de tam olarak bu: birinin zihninde, o yanında değilken de bir yer kaplamak.
Belki de bu yüzden "beni hiç anlamıyorsun" cümlesi çoğu zaman büyük bir kavganın değil, birikmiş küçük anların sonunda söylenir. Ve belki aynı nedenle, bir ilişkiyi yeniden yakınlaştıran şey de çoğu zaman büyük konuşmalar değil, küçük bir "o iş ne oldu?" sorusudur.
Ama bu herkes için aynı işlemez
Bu kavramların çoğu romantik ilişkiler üzerinden adlandırılmış ve büyük ölçüde belirli kültürlerde, belirli örneklemlerle çalışılmış. Anlattıkları his arkadaşlıklarda, aile ilişkilerinde ya da iş yerinde de tanıdık gelebilir; ama bu genellemenin araştırmalarla aynı ölçüde desteklendiğini söylemek doğru olmaz. Bu ihtiyacın bir ilişki içinde nasıl karşılıklı ele alınabileceğini merak edenler için çift terapisi yazımız bu tarafa daha yakından bakıyor.
Daha da önemlisi, birini neyin "anlaşıldım" hissine götürdüğü kişiden kişiye değişiyor. Kimi için sorulan bir soru, kimi için sessizce yanında oturulması, kimi için de hiçbir yorum yapılmadan dinlenmek yeterli olabilir. Bir kişiye iyi gelen bir karşılık, bir başkasına müdahale gibi gelebilir.
Görülme ihtiyacının yoğunluğu da herkeste aynı değil. Bazılarımız bu ihtiyacı daha az hisseder, bazılarımız ise belirli dönemlerde çok daha yoğun yaşar. Bu farklar bir eksiklik ya da fazlalık değil; yalnızca insanların birbirinden farklı yollarla yakınlaştığını hatırlatıyor.
Bir de şu var: görülmek de hep rahatlatıcı değil. Bazı dönemlerde fark edilmek, özellikle zorlandığımız bir anda, bize fazla açıkta kalmışız gibi hissettirebilir. Görülme ihtiyacı ile görülmekten çekinmek aynı insanda, hatta aynı gün içinde yan yana durabilir.
Araştırmalar bize bir çerçeve veriyor. Ama o çerçevenin içini, her ilişkide oradaki iki insan dolduruyor. Bu çerçeveyi bir terapi sürecinde daha yakından keşfetmek isteyenler Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımıza göz atabilir.
En son ne zaman, birinin sizi gerçekten gördüğünü ve bunu neyden anladığınızı fark ettiniz?
Bu konuda profesyonel destekle çalışmak isteyenler için Terapiya'da bu alanda çalışan uzmanlar bulunuyor.
Kaynaklar
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
- Reis, H. T., & Shaver, P. (1988). Intimacy as an interpersonal process. İçinde: S. Duck (Ed.), Handbook of Personal Relationships.
- Reis, H. T., Clark, M. S., & Holmes, J. G. (2004). Perceived partner responsiveness as an organizing construct in the study of intimacy and closeness. İçinde: D. J. Mashek & A. Aron (Ed.), Handbook of Closeness and Intimacy.
Bir adım atmayı düşünüyorsanız
Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.
Bu yazıyı kim hazırladı?
Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.