Anlamak İçin Dinlemek ile Cevap Hazırlamak Arasındaki Fark
Bir arkadaşınız iş yerinde yaşadığı bir şeyi anlatıyor. Siz başınızı sallıyorsunuz, göz teması kuruyorsunuz, sözünü kesmiyorsunuz. Ama içeride bir şey çoktan çalışmaya başlamış: benzer bir şeyi siz de yaşamıştınız, ne diyeceğiniz hazır, sadece onun cümlesini bitirmesini bekliyorsunuz. Anlamak için dinlemek ile cevap hazırlamak arasındaki fark tam bu noktada açılıyor. Dışarıdan ikisi aynı görünüyor. İçeriden ise bambaşka iki şey.
Çoğumuz bunu iki taraftan da biliriz. Bir şey anlatırken karşımızdakinin aklının başka yerde olduğunu, cümlemizin sonunu değil kendi sırasını beklediğini sezeriz. Konuşma bir yerde bizden çıkar, ona geçer. Ve garip bir şekilde, tam olarak neyin eksik kaldığını söyleyemeyiz.
Bu yazı, o "neyin eksik kaldığını" biraz daha görünür kılmaya çalışıyor.
Cevap hazırlarken dikkat nereye gider?
Cevap hazırlamak kötü niyetli bir şey değil. Çoğu zaman yardımcı olmak, ilgilendiğimizi göstermek ya da sessizliği doldurmak istediğimiz için yaparız. Bazen de karşımızdakinin anlattığı şey bize bir şey hatırlatır ve o hatıra bütün dikkatimizi çeker.
Sorun şu ki dikkatin bir sınırı var. Kendi cümlemizi kurarken, karşımızdakinin cümlesinin yalnızca bir kısmını takip edebiliriz. Kelimeleri duyarız ama tonunu, duraksamasını, asıl vurgunun nerede olduğunu kaçırabiliriz. Dinlediğimiz şey artık onun ne hissettiği değil, bizim ne söyleyeceğimizdir.
Bu yüzden cevap hazırlayarak dinlenen biri, çoğu zaman şu üç tepkiden birini alır:
- Benzer bir hikâye. "Bende de olmuştu, hatta…" Bağ kurmak için söylenir ama konuşmanın öznesini değiştirir.
- Hızlı bir çözüm. "Bence şunu yapmalısın." İyi niyetlidir ama anlatılan duygunun üzerinden atlar.
- Küçültme. "Takma, geçer." Rahatlatmak için söylenir ama duygunun yersiz olduğunu ima edebilir.
Üçü de tanıdık. Üçü de çoğu zaman sevgiden çıkar. Ama üçü de anlatan kişiyi, anlattığı şeyle yalnız bırakabilir.
Neden bu kadar sık cevap hazırlarız? Bunun tek bir sebebi yok gibi görünüyor. Bazen sessizlik bize rahatsız edici gelir ve onu bir an önce doldurmak isteriz. Bazen karşımızdakinin üzüntüsünü görmek zordur; bir çözüm bulursak o üzüntünün de hızla geçeceğini umarız. Bazen de "iyi bir arkadaş" olmanın, doğru şeyi söyleyebilmek olduğunu düşünürüz. Oysa anlatan kişi çoğu zaman doğru cümleyi değil, yanında birinin olduğunu arıyordur.
Anlamak için dinlemek ne demek?
"Aktif dinleme" ifadesi büyük ölçüde Carl Rogers ve Richard Farson'ın 1957'de yazdığı kısa bir metinle yaygınlaştı (Rogers & Farson, 1957). Metnin özü, dinlemenin yalnızca kelimeleri duymak olmadığı; konuşanın anlatmak istediği anlamı ve o anlamın altındaki duyguyu yakalamaya çalışmak olduğuydu.
Bu tarifin içinde kritik bir tutum var: kendi yargımızı, tavsiyemizi ya da hikâyemizi bir süreliğine kenara koymak. Anlamak için dinlemek, cevabı olmayan bir dikkat hâli gibi düşünülebilir. Ne diyeceğimizi bilmeden dinlemek. Hatta belki hiçbir şey dememeye razı olarak dinlemek.
Anlamak için dinlemenin ne olmadığını söylemek de işe yarayabilir. Karşımızdakine katılmak zorunda değiliz; anlamak, onaylamak demek değil. Tamamen susmak da değil; bazen bir soru, dinlediğimizi en iyi gösteren şeydir. Ve kendimizi tamamen silmek de değil. Kendi düşüncemizi söylemeye daha sonra da yer var. Mesele sıralamayla ilgili: önce onun ne demek istediğini anlamak, sonra kendi söyleyeceğimize dönmek.
Gündelik hayatta bu bazen tek bir soruya dönüşür: "Sence en çok hangi kısmı canını sıktı?" Bazen anlatılanı kendi kelimelerimizle geri vermeye: "Yani mesele toplantının kendisi değil, orada söz hakkı verilmemesi." Bazen de yalnızca, karşımızdaki cümlesini bitirdikten sonra birkaç saniye daha beklemeye.
Araştırmalar "anlaşıldım" hissi hakkında ne söylüyor?
Dinleme üzerine yapılan çalışmalar, bu farkın yalnızca sezgisel olmadığını gösteriyor. Ama tablo, sanıldığı kadar basit de değil.
Teknik tek başına yetmeyebilir
Weger, Castle ve Emmett (2010), akranların birbiriyle kısa görüşmeler yaptığı bir çalışmada, dinleyenin duyduğunu kendi kelimeleriyle tekrar etmesinin, yani yalnızca söyleneni yeniden ifade etmesinin etkisine baktı. Bu yeniden ifade etme, dinleyenin sosyal olarak daha olumlu değerlendirilmesiyle ilişkiliydi; ama katılımcıların kendilerini daha çok anlaşılmış hissetmesiyle ilişkili bulunmadı.
Bu bulgu önemli bir şeyi hatırlatıyor: dinlemenin dışarıdan görünen işaretleri, içeride bir şeyin gerçekten olduğunu garanti etmiyor. Bir cümleyi doğru tekrar etmek mümkün; ama o cümlenin neden söylendiğini merak etmeden.
Ama dinlemenin bütünü fark yaratabiliyor
Weger ve arkadaşlarının sonraki bir çalışması (Weger, Castle Bell, Minei & Robinson, 2014), dinleyenlerin üç farklı biçimde karşılık verdiği konuşmaları karşılaştırdı: aktif dinleme, tavsiye verme ve yalnızca kısa onaylar ("anladım", "hı hı"). Aktif dinleme karşılığı alan katılımcılar, kendilerini diğer iki gruba göre daha çok anlaşılmış hissettiler. İlginç olan, konuşmadan duyulan genel memnuniyetin aktif dinleme ile tavsiye arasında farklılaşmamasıydı.
Yani tavsiye kötü bir şey değil; insanlar bir sohbetten yine memnun ayrılabiliyor. Ama "anlaşıldım" hissi, başka bir yerden geliyor gibi görünüyor.
İki çalışmayı birlikte okumak şunu düşündürüyor: dinlemeyi bir dizi davranışa indirgemek zor görünüyor. Başını sallamak, göz teması kurmak, duyulanı tekrar etmek dinlemenin işaretleri olabilir; ama anlatan kişi, bunların arkasında gerçek bir merak olup olmadığını çoğu zaman sezer. Belki de bu yüzden en ustaca cümle bile, ne söylendiğini değil ne söyleneceğini düşünen birinin ağzından çıktığında boş kalabiliyor.
Dinlenmek neden çoğu zaman sonradan fark edilir?
Instagram'daki "İlişkilerin Küçük Psikolojisi" serisinde bu konuya iki farklı açıdan baktık. Biri dinlemenin anına odaklanıyordu: susmanın dinlemek anlamına gelmeyebileceğine. Diğeri dinlemenin izine: haftalar önce anlattığımız küçük bir şeyi hatırlayıp soran birinin bize ne hissettirdiğine.
İkisini yan yana koyunca şu fark ediliyor: dinlendiğimizi çoğu zaman konuşurken değil, sonradan anlarız. "O görüşme ne oldu?" diye soran biri, o gün gerçekten orada olduğunu gösterir. Cevap hazırlayarak dinlenen bir hikâye ise genellikle konuşmayla birlikte kaybolur; karşımızdakinin aklında kalan, kendi verdiği cevaptır.
Bu, dinleyen taraf için de bir şey söylüyor. Cevap hazırlarken dinlediğimiz bir konuşmayı sonradan hatırlamakta zorlanırız; çünkü dikkatimizin büyük kısmı o sırada kendi cümlelerimizdeydi. Gerçekten dinlediğimiz konuşmalar ise bizde de bir iz bırakır. Hatırlamak bu anlamda bir nezaket jesti olmaktan önce, o anda orada olmuş olmanın doğal bir sonucu olabilir.
Yakınlık araştırmalarında da benzer bir vurgu var. Reis ve Shaver (1988), yakınlığın birinin kendini açmasıyla başlayan ama asıl olarak karşı tarafın karşılığıyla şekillenen bir süreç olduğunu öne sürer. Belirleyici olan, anlatan kişinin kendini anlaşılmış, kabul edilmiş ve önemsenmiş hissedip hissetmemesidir. Bu çerçevede dinlemek, iyi bir sohbet tekniğinden çok, bir ilişkinin nasıl derinleştiğiyle ilgili. İlişkileri sürdürmek üzerine yazdığımız yazıda iletişimin bu gündelik tarafına da değinmiştik.
Belki de bu yüzden, birini dinlerken kendimize sorabileceğimiz en basit soru şu: şu an onun ne hissettiğini mi takip ediyorum, yoksa kendi sıramı mı bekliyorum? Bu soruyu sormak bile dikkati bir anlığına geri getirebilir. Farkındalık üzerine yazımızda dikkatin o ana dönmesinin ne demek olduğuna daha geniş bir açıdan bakıyoruz.
Ama bu herkes için aynı işlemez
Anlamak için dinlemenin bir "doğru yöntemi" olduğunu söylemek kolay; ama insanların neyi dinlenmek olarak deneyimlediği birbirinden farklı. Kimi biri kendi deneyimini paylaştığında yalnız olmadığını hisseder ve bunu bir yakınlık işareti olarak alır. Kimi tavsiyeyi önemsenmenin göstergesi sayar. Kimi için ise en iyi karşılık hiçbir şey söylemeden yanında durulmasıdır.
Kültür, aile içinde öğrendiğimiz konuşma biçimleri, o günkü yorgunluk ve ilişkinin kendisi de bunu değiştirir. Aynı kişi bir gün tavsiye ister, ertesi gün yalnızca dinlenmek. Bu yüzden belki asıl beceri belirli bir teknik değil; karşımızdakinin o an neye ihtiyaç duyduğunu merak edebilmek. Gerekirse doğrudan sorarak: "Fikrimi mi istersin, yoksa sadece anlatmak mı istiyorsun?"
Bir de dinleyenin kendi hâli var. Yorgun olduğumuz, kendi derdimizle dolu olduğumuz günlerde başkasını sonuna kadar dinlemek zorlaşabilir. Bunu fark edip "şu an seni hak ettiğin gibi dinleyemiyorum" diyebilmek de bir tür dürüst dinlemedir.
Ayrıca bu yazıda aktarılan çalışmalar, büyük ölçüde tanışma ya da kısa sohbet ortamlarında yapılmış. Uzun süreli ilişkilerde, yıllardır birbirini tanıyan insanlar arasında dinlemenin nasıl işlediği ayrı bir soru; aynı sonuçların oraya birebir taşınacağını varsaymamak gerekiyor. Dinleme farkının bir ilişkide zamanla nasıl yerleşik bir örüntüye dönüştüğünü merak edenler için çift terapisi yazımız bu tarafa daha yakından bakıyor. Farklı terapi yöntemlerine genel bir bakış için Terapi yöntemleri: hangisi size uygun? yazımıza da göz atabilirsiniz.
En son kimi, ne diyeceğinizi düşünmeden, sonuna kadar dinlediniz?
Bu konuda profesyonel destekle çalışmak isteyenler için Terapiya'da bu alanda çalışan uzmanlar bulunuyor.
Kaynaklar
- Reis, H. T., & Shaver, P. (1988). Intimacy as an interpersonal process. İçinde: S. Duck (Ed.), Handbook of Personal Relationships.
- Rogers, C. R., & Farson, R. E. (1957). Active Listening. Industrial Relations Center, University of Chicago.
- Weger, H., Jr., Castle, G. R., & Emmett, M. C. (2010). Active listening in peer interviews: The influence of message paraphrasing on perceptions of listening skill. International Journal of Listening, 24(1), 34–49.
- Weger, H., Jr., Castle Bell, G., Minei, E. M., & Robinson, M. C. (2014). The relative effectiveness of active listening in initial interactions. International Journal of Listening, 28(1), 13–31.
Bir adım atmayı düşünüyorsanız
Terapiya'nın nasıl çalıştığını, sürecin nereden başladığını ve neleri kapsadığını psikoterapi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Aklınızda kısa bir soru varsa, sayfanın sağ alt köşesindeki canlı destekten doğrudan sorabilirsiniz.
Bu yazıyı kim hazırladı?
Bu içerik Terapiya Yazı Kurulu tarafından hazırlanmıştır. Yazıdaki bilimsel iddialar yayınlanmış kaynaklarla doğrulanır ve metin, yayınlanmadan önce bir gözden geçirme sürecinden geçer. Terapiya hakkında daha fazla bilgi için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.